List żelazny dla Marcina Romanowskiego. Co naprawdę wynika z decyzji Sądu Okręgowego w Warszawie?

Decyzja Sądu Okręgowego w Warszawie o wydaniu Marcinowi Romanowskiemu listu żelaznego wywołała duże zainteresowanie i wiele pytań o jej rzeczywiste skutki. Czy były wiceminister może już wrócić do Polski? Czy będzie mógł swobodnie podróżować po Europie? Co z Europejskim Nakazem Aresztowania, paszportem, wykonywaniem mandatu poselskiego i ewentualnymi nowymi zarzutami? Na część z tych pytań można odpowiedzieć bardzo precyzyjnie, bo Sąd Okręgowy nie ograniczył się do samego rozstrzygnięcia, lecz szeroko wyjaśnił jego podstawy.

List został wydany, ale decyzja nie jest jeszcze prawomocna

30 września 2026 roku Sąd Okręgowy w Warszawie wydał Marcinowi Romanowskiemu list żelazny w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową dotyczącym Funduszu Sprawiedliwości. Jednocześnie zobowiązał go do stawiania się na każde wezwanie sądu, a na etapie postępowania przygotowawczego także prokuratora, do niewydalania się bez pozwolenia sądu z obranego miejsca pobytu w kraju oraz do powstrzymania się od bezprawnego utrudniania postępowania. Sąd uchylił również dwa postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, ale zastrzegł, że ta część rozstrzygnięcia stanie się wykonalna dopiero wtedy, gdy postanowienie o wydaniu listu żelaznego się uprawomocni.

To oznacza, że obecnie kluczowe znaczenie ma postępowanie zażaleniowe. Prokuratura może zaskarżyć postanowienie, a sprawę będzie rozpoznawał Sąd Apelacyjny w Warszawie. Dopiero prawomocne utrzymanie listu żelaznego otworzy Romanowskiemu możliwość powrotu do Polski na warunkach określonych przez sąd.

Najważniejszy spór prawny: czy sprzeciw prokuratora wiąże sąd?

Jednym z najbardziej interesujących elementów uzasadnienia jest stanowisko Sądu Okręgowego wobec sprzeciwu prokuratury. Art. 281 § 2 k.p.k. stanowi, że w postępowaniu przygotowawczym list żelazny może zostać wydany na wniosek prokuratora albo przy braku jego sprzeciwu. W tej sprawie prokurator sprzeciwił się wydaniu listu.

Sąd uznał jednak, że taki sprzeciw nie ma charakteru bezwzględnie wiążącego. W uzasadnieniu odwołał się do orzecznictwa różnych sądów apelacyjnych i wskazał, że istnieją w tym zakresie rozbieżności. Przyjął jednak pogląd, zgodnie z którym sprzeciw prokuratora jest stanowiskiem strony, które sąd musi rozważyć, ale które nie może automatycznie przesądzać treści orzeczenia. Zdaniem sądu odmienne rozwiązanie sprowadzałoby jego rolę do formalnego zatwierdzania decyzji organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze. To właśnie ta kwestia może stać się jednym z głównych punktów kontroli Sądu Apelacyjnego.

Czy wcześniejsze ukrywanie się nie powinno wykluczać listu żelaznego?

Prokuratura wskazywała m.in. na wcześniejsze niestawiennictwo Romanowskiego, jego wyjazd z Polski, kwestionowanie działań prokuratury oraz fakt posługiwania się dokumentem paszportowym wystawionym na inną tożsamość. Sąd tych argumentów nie zignorował. Przeciwnie, uznał je za istotne dla oceny wiarygodności podejrzanego. Jednocześnie sąd przyjął, że wcześniejsze zachowanie nie może być automatyczną przeszkodą do wydania listu żelaznego.

To ważne dla zrozumienia istoty tej instytucji. List żelazny nie jest nagrodą za prawidłową postawę procesową. Ma służyć doprowadzeniu do sytuacji, w której osoba przebywająca za granicą dobrowolnie wraca do Polski i zaczyna uczestniczyć w postępowaniu pod określonymi warunkami. Sąd wskazał zresztą wprost, że nawet celowa ucieczka z kraju nie wyklucza możliwości wydania listu żelaznego. Decyzja powinna mieć przede wszystkim charakter prospektywny: sąd ma ocenić nie tylko to, co podejrzany robił wcześniej, ale przede wszystkim to, czy obecnie istnieją realne podstawy, aby zakładać, że po powrocie będzie przestrzegał nałożonych obowiązków.

Dlaczego sąd uznał, że ryzyko jest dziś mniejsze?

Uzasadnienie pokazuje, że sąd bardzo wyraźnie odróżnił sytuację z początku śledztwa od stanu obecnego. Wskazał, że na wcześniejszym etapie istniała realna obawa bezprawnego wpływania na materiał dowodowy. Z biegiem czasu sytuacja jednak się zmieniła. Zabezpieczono dokumentację Ministerstwa Sprawiedliwości, korespondencję, telefony, komputery i inne nośniki danych, a także przesłuchano kluczowych świadków i współpodejrzanych. Romanowski nie pełni już funkcji ministerialnych i według oceny sądu nie ma obecnie takiej możliwości oddziaływania na urzędników i materiał dowodowy jak wcześniej.

Sąd zwrócił również uwagę na nieskuteczność dotychczasowych instrumentów przymusu. Tymczasowe aresztowanie, list gończy i Europejski Nakaz Aresztowania nie doprowadziły do sprowadzenia Romanowskiego do Polski. Interpol odmówił natomiast publikacji czerwonej noty. W ocenie sądu list żelazny może więc osiągnąć cel, którego dotychczas nie udało się osiągnąć innymi metodami: doprowadzić do realnego udziału podejrzanego w postępowaniu.

List żelazny nie oznacza swobodnego podróżowania

Jeżeli postanowienie się uprawomocni, Romanowski nie będzie mógł po prostu zamieszkać w innym państwie strefy Schengen i jedynie przyjeżdżać do Polski na wezwania. Sąd zobowiązał go do niewydalania się bez zgody sądu z obranego miejsca pobytu w kraju. To oznacza, że konstrukcja listu żelaznego zakłada faktyczne pozostawanie w Polsce. Ewentualne uchylenie Europejskiego Nakazu Aresztowania nie dawałoby więc Romanowskiemu automatycznej swobody podróżowania po Europie. ENA służy zatrzymaniu i przekazaniu osoby poszukiwanej, natomiast list żelazny określa warunki, na jakich podejrzany może pozostawać na wolności po powrocie.

Kontrola tak, ale nie automatyczny dozór Policji

List żelazny nie oznacza również, że Romanowski zostanie automatycznie objęty dozorem Policji, elektronicznym monitoringiem albo obowiązkiem regularnego meldowania się na komisariacie. Dozór Policji jest odrębnym środkiem zapobiegawczym. Z samego postanowienia o wydaniu listu żelaznego taki obowiązek nie wynika.

Kontrola polega przede wszystkim na tym, że Romanowski musi stawiać się na wezwania, pozostawać w obranym miejscu pobytu i nie może bezprawnie utrudniać postępowania. Jeżeli naruszy którykolwiek z tych warunków, list żelazny może zostać odwołany. Sąd sam zaznaczył, że pozytywna prognoza dotycząca przyszłego zachowania Romanowskiego nie oznacza „bezwarunkowego zaufania”, lecz jest oceną dokonaną przy założeniu, że przestrzeganie obowiązków będzie podlegało weryfikacji.

Co z paszportem?

Samo wydanie listu żelaznego nie oznacza odzyskania paszportu. Z uzasadnienia wynika, że paszport dyplomatyczny Romanowskiego został unieważniony 16 grudnia 2024 roku, a zwykły paszport 13 stycznia 2025 roku. Postanowienie z 30 września 2026 roku tej kwestii nie zmienia. Osobnym wątkiem jest ujawnione przez samego Romanowskiego posługiwanie się paszportem wystawionym na inną tożsamość. Sąd potraktował tę okoliczność jako poważny argument obciążający ocenę jego wcześniejszej postawy, podkreślając jednocześnie, że sposób uzyskania tego dokumentu pozostaje niewyjaśniony.

Mandat poselski pozostaje, ale nie oznacza pełnej nietykalności

Sąd odnotował również, że Romanowski chce po powrocie wykonywać mandat posła. Co więcej, możliwość osobistego wykonywania mandatu została wskazana jako jeden z elementów przemawiających za tym, że będzie miał realny interes w przestrzeganiu warunków listu. Samo postępowanie karne i wydanie listu żelaznego nie powodują wygaśnięcia mandatu. Trzeba jednak odróżniać mandat od immunitetu w konkretnej sprawie. Pozostawanie posłem nie oznacza automatycznej ochrony przed każdym działaniem organów ścigania.

List żelazny nie jest „glejtem nietykalności”

Najważniejsze jest jednak to, że ochrona wynikająca z listu żelaznego dotyczy konkretnego postępowania. W sprawie Romanowskiego sąd wyraźnie odniósł obowiązki podejrzanego do postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Krajową w sprawie Funduszu Sprawiedliwości. Nie oznacza to więc, że list żelazny dawałby mu ogólną ochronę przed zatrzymaniem w każdej innej sprawie czy przy wszystkich przyszłych zarzutach. Ewentualne nowe postępowania musiałyby być oceniane odrębnie, podobnie jak kwestie związane z immunitetem poselskim.

List żelazny nie jest zatem uniewinnieniem, umorzeniem sprawy ani szczególnym immunitetem. Jest narzędziem procesowym, którego celem jest pogodzenie dwóch interesów: umożliwienia podejrzanemu odpowiadania z wolnej stopy oraz zapewnienia organom państwa jego rzeczywistego udziału w postępowaniu. Właśnie tak należy odczytywać postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z 30 września 2026 roku Sąd nie stwierdził, że wcześniejsze zachowanie Marcina Romanowskiego było bez znaczenia ani że ryzyka procesowe całkowicie zniknęły. Uznał natomiast, że na obecnym etapie list żelazny może skuteczniej zabezpieczyć dalszy tok postępowania niż środki przymusu, które przez blisko dwa lata nie doprowadziły do powrotu podejrzanego do Polski.

Materiał opracowany przez mec. Karolinę Pilawską